حمل‌ونقل عمومی تهران در سال‌های اخیر به یکی از محورهای اصلی برنامه‌های مدیریت شهری تبدیل شده است؛ موضوعی که از نوسازی اتوبوس‌ها و توسعه مترو تا برقی‌سازی تاکسی‌ها و موتورسیکلت‌ها را دربرمی‌گیرد. علیرضا نادعلی، سخنگوی شورای اسلامی شهر تهران، با تشریح بخشی از اقدامات انجام‌شده اعلام کرده است که در این دوره ۲۵۰۰ دستگاه اتوبوس نو خریداری شده و در کنار آن، برنامه‌هایی برای بازسازی ناوگان موجود، توسعه وسایل نقلیه برقی و افزایش ظرفیت شبکه مترو دنبال شده است.
بر اساس توضیحات سخنگوی شورای شهر، در برنامه توسعه حمل‌ونقل عمومی تهران تأمین ۹ هزار دستگاه اتوبوس پیش‌بینی شده بود. با این حال، تا این مرحله ۲۵۰۰ دستگاه اتوبوس جدید خریداری شده و بخشی از اتوبوس‌های موجود نیز با اجرای طرح‌های اورهال و بازسازی به چرخه فعالیت بازگشته‌اند. این اقدامات در شرایطی انجام شده که تأمین ناوگان جدید برای پایتخت با محدودیت‌های مالی، تولیدی و اجرایی همراه بوده است.
چرا حمل‌ونقل عمومی در برنامه تحول تهران اهمیت دارد؟
تهران به دلیل جمعیت بالا، حجم زیاد سفرهای روزانه و تراکم ترافیک، نیاز قابل توجهی به سیستم حمل‌ونقل عمومی کارآمد دارد. اتوبوس، مترو و تاکسی بخش مهمی از جابه‌جایی شهروندان را بر عهده دارند و هرگونه افزایش ظرفیت یا نوسازی در این بخش می‌تواند بر کیفیت خدمات شهری اثر بگذارد.
نادعلی می‌گوید اگرچه کمیسیون‌های مختلف شورای شهر هر کدام اولویت‌های تخصصی خود را دنبال می‌کردند، اما در زمینه توسعه حمل‌ونقل عمومی، نگاه بخشی کنار گذاشته شد و اعضای شورا بر ضرورت تقویت این حوزه اتفاق نظر داشتند. به این ترتیب، توسعه ناوگان عمومی به عنوان یکی از محورهای اصلی برنامه‌های مدیریت شهری دنبال شده است.
در این رویکرد، موضوع تنها به خرید اتوبوس محدود نمی‌شود. نوسازی ناوگان موجود، توسعه مترو، تولید واگن، اضافه شدن تاکسی‌های جدید و حرکت به سمت استفاده از وسایل نقلیه برقی، مجموعه اقداماتی هستند که در کنار یکدیگر می‌توانند ظرفیت حمل‌ونقل عمومی تهران را افزایش دهند.
خرید ۲۵۰۰ اتوبوس نو برای تهران
یکی از مهم‌ترین بخش‌های برنامه نوسازی حمل‌ونقل عمومی، تأمین اتوبوس‌های جدید است. به گفته سخنگوی شورای شهر تهران، در برنامه توسعه، خرید و تأمین ۹ هزار دستگاه اتوبوس برای پایتخت پیش‌بینی شده بود و تاکنون ۲۵۰۰ دستگاه اتوبوس نو خریداری شده است.
این خریدها از مسیرهای مختلف انجام شده و شهرداری تهران برای تأمین ناوگان از ظرفیت تولید داخلی و همچنین ظرفیت چین استفاده کرده است. استفاده از منابع مختلف تأمین، در شرایطی که صنعت حمل‌ونقل شهری به تعداد زیادی وسیله نقلیه جدید نیاز دارد، بخشی از راهکار مدیریت شهری برای سرعت بخشیدن به نوسازی ناوگان عنوان شده است.
البته نوسازی ناوگان تنها به ورود اتوبوس‌های صفرکیلومتر محدود نشده است. بخشی از اتوبوس‌های موجود نیز مورد اورهال و بازسازی قرار گرفته‌اند تا بتوانند با شرایط مناسب‌تری به ارائه خدمات ادامه دهند.
اورهال اتوبوس‌ها چه اهمیتی دارد؟
اورهال یا بازسازی اساسی اتوبوس‌های موجود، می‌تواند در دوره‌ای که تأمین تعداد زیادی وسیله نقلیه جدید زمان‌بر است، به حفظ ظرفیت عملیاتی ناوگان کمک کند. در این روش، به جای خروج کامل یک اتوبوس از چرخه خدمت، بخش‌های فنی و فرسوده آن بررسی و در صورت نیاز تعمیر یا تعویض می‌شوند.
بنابراین، ترکیب خرید اتوبوس‌های نو با بازسازی ناوگان موجود می‌تواند امکان استفاده بهتر از ظرفیت فعلی را فراهم کند. این رویکرد به‌ویژه برای شهری مانند تهران که به تعداد زیادی وسیله نقلیه عمومی نیاز دارد، اهمیت عملیاتی دارد.
برقی‌سازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی تهران
یکی دیگر از محورهای مورد اشاره سخنگوی شورای شهر، برقی‌سازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی است. در سال‌های اخیر، استفاده از وسایل نقلیه برقی در برنامه‌های حمل‌ونقل شهری تهران نیز مورد توجه قرار گرفته و این موضوع علاوه بر اتوبوس‌ها، در حوزه تاکسیرانی و موتورسیکلت‌ها نیز مطرح شده است.
برقی‌سازی ناوگان در شهرهای بزرگ معمولاً با هدف کاهش مصرف سوخت فسیلی، کاهش انتشار آلاینده‌های ناشی از تردد وسایل نقلیه و حرکت به سمت حمل‌ونقل پاک‌تر دنبال می‌شود. با این حال، اجرای گسترده آن به زیرساخت‌هایی مانند تأمین وسیله نقلیه، ایستگاه‌های شارژ، شبکه برق مناسب، خدمات پس از فروش و تأمین قطعات نیز نیاز دارد.
برقی‌سازی موتورسیکلت‌ها؛ یکی از برنامه‌های مورد توجه تهران
نادعلی در بخش دیگری از اظهارات خود به موضوع برقی‌سازی موتورسیکلت‌ها اشاره کرده است. به گفته او، شهرداری تهران برای ورود به این حوزه نیز برنامه‌هایی داشته است؛ هرچند در مقطعی درباره اینکه این موضوع باید در اولویت وظایف شهرداری قرار گیرد یا خیر، میان برخی اعضای شورا دیدگاه‌های متفاوتی وجود داشت.
با این حال، سخنگوی شورای شهر معتقد است ضرورت توجه به موتورسیکلت‌های برقی نسبت به گذشته بیشتر شده است. دلیل اصلی مطرح‌شده برای این موضوع، سهم موتورسیکلت‌ها در انتشار آلاینده‌های متحرک در تهران است.
در صورت توسعه موتورسیکلت‌های برقی، میزان انتشار آلاینده‌های ناشی از احتراق سوخت در این وسایل نقلیه می‌تواند کاهش پیدا کند. البته میزان اثرگذاری این طرح در سطح شهر به تعداد موتورسیکلت‌های جایگزین‌شده، نوع برق مصرفی، نحوه شارژ و میزان استفاده واقعی از ناوگان برقی بستگی دارد.
تأخیر در ورود موتورسیکلت‌های برقی
بر اساس توضیحات ارائه‌شده، اقدامات مربوط به تولید و تأمین موتورسیکلت‌های برقی انجام شده بود، اما شرایط ایجادشده پس از آغاز جنگ موجب تأخیر در ورود بخشی از این ناوگان به کشور شده است. در نتیجه، بخشی از برنامه همچنان در انتظار ورود وسایل نقلیه پیش‌بینی‌شده قرار دارد.
این موضوع نشان می‌دهد اجرای طرح‌های برقی‌سازی تنها به تصمیم مدیریت شهری وابسته نیست و عواملی مانند تأمین خارجی، شرایط واردات، تولید داخلی، زنجیره تأمین و زیرساخت‌های مورد نیاز نیز می‌توانند بر زمان‌بندی اجرای آن اثر بگذارند.
توسعه مترو تهران؛ از ساخت خطوط جدید تا تکمیل خطوط قبلی
مترو بخش دیگری از برنامه توسعه حمل‌ونقل عمومی تهران است که نادعلی به آن اشاره کرده است. بر اساس توضیحات او، اقدامات انجام‌شده در این حوزه تنها شامل ساخت خطوط جدید نبوده و تکمیل خطوط قبلی و رفع نواقص آنها نیز در دستور کار قرار داشته است.
افزایش تعداد ایستگاه‌ها می‌تواند دسترسی شهروندان به شبکه مترو را بیشتر کند و در صورت هماهنگی مناسب با خطوط اتوبوس، تاکسی و سایر شیوه‌های حمل‌ونقل، امکان جابه‌جایی ترکیبی در شهر را افزایش دهد.
توسعه مترو همچنین به سرمایه‌گذاری بلندمدت، تأمین تجهیزات، ساخت ایستگاه، توسعه زیرساخت‌های فنی و تأمین واگن نیاز دارد. به همین دلیل، افزایش ظرفیت شبکه مترو معمولاً فرایندی چندمرحله‌ای است و صرفاً با احداث یک خط یا افتتاح چند ایستگاه به پایان نمی‌رسد.
تولید واگن در کارخانه واگن‌سازی تهران
در کنار توسعه خطوط مترو، تولید واگن نیز یکی از بخش‌هایی است که در برنامه حمل‌ونقل ریلی تهران دنبال شده است. به گفته سخنگوی شورای شهر، تولید قطار در کارخانه واگن‌سازی تهران انجام شده و بخشی از واگن‌های مورد نیاز در همین مجموعه ساخته شده است.
تولید داخلی واگن می‌تواند از منظر افزایش ظرفیت تولید ناوگان ریلی اهمیت داشته باشد. در صورت استمرار این روند، بخشی از نیاز شبکه مترو به جای اتکا به تأمین خارجی، از ظرفیت تولید داخلی تأمین خواهد شد. البته میزان اثرگذاری چنین ظرفیتی به سرعت تولید، کیفیت تجهیزات، تأمین قطعات و منابع مالی مورد نیاز بستگی دارد.
نوسازی تاکسی‌ها و حرکت به سمت تاکسی برقی
تاکسیرانی نیز بخش دیگری از برنامه نوسازی حمل‌ونقل عمومی تهران است. نادعلی اعلام کرده است که تاکسی‌های جدید به شهر اضافه شده‌اند و موضوع برقی‌سازی این ناوگان نیز دنبال شده است.
تاکسی‌ها به دلیل پیمایش روزانه بالا، یکی از گروه‌هایی هستند که در طرح‌های نوسازی و برقی‌سازی شهری مورد توجه قرار می‌گیرند. یک تاکسی که در طول روز مسافت زیادی را در شهر طی می‌کند، از نظر الگوی مصرف و میزان تردد با یک خودروی شخصی که استفاده محدودتری دارد متفاوت است؛ بنابراین نوسازی این بخش می‌تواند بخشی از سیاست کلی مدیریت ناوگان شهری باشد.
مجموعه اقدامات حمل‌ونقل عمومی تهران در یک نگاه
اظهارات سخنگوی شورای شهر نشان می‌دهد برنامه حمل‌ونقل عمومی تهران تنها بر یک وسیله نقلیه متمرکز نیست و چند بخش به صورت هم‌زمان دنبال شده‌اند.
| حوزه | اقدام اعلام‌شده | هدف کلی |
|---|---|---|
| اتوبوسرانی | خرید ۲۵۰۰ دستگاه اتوبوس نو | نوسازی و افزایش ظرفیت ناوگان |
| اتوبوس‌های موجود | اورهال و بازسازی | حفظ و تقویت ظرفیت عملیاتی ناوگان |
| اتوبوس برقی | پیگیری برقی‌سازی ناوگان | حرکت به سمت حمل‌ونقل پاک‌تر |
| تاکسیرانی | ورود تاکسی‌های جدید و پیگیری برقی‌سازی | نوسازی ناوگان تاکسیرانی |
| موتورسیکلت | برنامه‌ریزی برای برقی‌سازی | کاهش آلایندگی ناشی از تردد موتورسیکلت‌ها |
| مترو | توسعه خطوط و تکمیل خطوط موجود | افزایش پوشش و ظرفیت شبکه ریلی |
| واگن‌سازی | تولید بخشی از واگن‌ها در تهران | تقویت ظرفیت تولید ناوگان ریلی |
آیا ۲۵۰۰ اتوبوس برای نیاز تهران کافی است؟
عدد ۲۵۰۰ دستگاه اتوبوس در مقایسه با برنامه اعلام‌شده ۹ هزار دستگاه، بخشی از هدف پیش‌بینی‌شده را پوشش می‌دهد. بنابراین، بر اساس همین اعداد، برنامه تأمین ناوگان همچنان با هدف نهایی فاصله دارد و ادامه نوسازی به منابع مالی، ظرفیت تولید و شرایط تأمین وابسته خواهد بود.
از سوی دیگر، ارزیابی وضعیت حمل‌ونقل عمومی تنها با شمارش اتوبوس‌های خریداری‌شده امکان‌پذیر نیست. سن ناوگان، تعداد اتوبوس‌های فعال، میزان خرابی، فاصله حرکت اتوبوس‌ها، تعداد مسافران، کیفیت خدمات، وضعیت خطوط و میزان اتصال اتوبوس‌ها به مترو نیز از عوامل مهم در ارزیابی عملکرد سیستم حمل‌ونقل عمومی هستند.
به همین دلیل، خرید اتوبوس جدید زمانی اثر ملموس‌تری خواهد داشت که این خودروها وارد خطوط مورد نیاز شوند، زیرساخت تعمیر و نگهداری آنها فراهم باشد و برنامه بهره‌برداری مناسبی برای استفاده از ظرفیت جدید وجود داشته باشد.
چالش‌های پیش روی برقی‌سازی حمل‌ونقل تهران
برقی‌سازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی می‌تواند مسیر متفاوتی نسبت به نوسازی معمولی خودروها داشته باشد. برای اجرای گسترده این طرح، علاوه بر تأمین اتوبوس، تاکسی یا موتورسیکلت برقی، باید زیرساخت شارژ نیز توسعه پیدا کند.
- تأمین و نصب ایستگاه‌های شارژ متناسب با اندازه ناوگان
- تأمین برق مورد نیاز در نقاط مختلف شهر
- ایجاد شبکه تعمیر و نگهداری تخصصی خودروهای برقی
- تأمین قطعات و باتری
- آموزش نیروهای فنی و رانندگان
- تأمین منابع مالی برای خرید و نوسازی ناوگان
- برنامه‌ریزی برای مدیریت چرخه عمر باتری‌ها
بنابراین، برقی‌سازی تنها با ورود خودروهای جدید محقق نمی‌شود و باید مجموعه‌ای از زیرساخت‌ها و خدمات هم‌زمان با آن توسعه پیدا کند.
حمل‌ونقل عمومی؛ از خرید ناوگان تا کیفیت خدمات
آنچه در برنامه تحول حمل‌ونقل تهران اهمیت دارد، اتصال اقدامات مختلف به یکدیگر است. خرید اتوبوس نو، بازسازی اتوبوس‌های قدیمی، توسعه مترو، تولید واگن، نوسازی تاکسی‌ها و حرکت به سمت وسایل نقلیه برقی، زمانی می‌توانند اثر بیشتری داشته باشند که در قالب یک شبکه یکپارچه حمل‌ونقل شهری عمل کنند.
برای شهروندان، نتیجه نهایی این برنامه‌ها در شاخص‌هایی مانند کاهش زمان انتظار، دسترسی آسان‌تر به ایستگاه‌ها، افزایش ظرفیت خطوط، کاهش خرابی وسایل نقلیه و بهبود کیفیت سفر قابل مشاهده خواهد بود. بنابراین، میزان موفقیت برنامه‌های توسعه حمل‌ونقل عمومی را می‌توان علاوه بر تعداد وسایل نقلیه خریداری‌شده، با کیفیت و استمرار خدماتی که به مردم ارائه می‌شود نیز سنجید.
جمع‌بندی؛ مسیر پیش روی حمل‌ونقل عمومی تهران
بر اساس اظهارات علیرضا نادعلی، حمل‌ونقل عمومی در برنامه تحول تهران جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده و در چند مسیر موازی دنبال شده است. خرید ۲۵۰۰ اتوبوس نو، بازسازی بخشی از ناوگان موجود، برنامه تأمین مجموعاً ۹ هزار اتوبوس، توسعه و تکمیل خطوط مترو، تولید واگن در تهران، نوسازی تاکسی‌ها و پیگیری برقی‌سازی اتوبوس‌ها، تاکسی‌ها و موتورسیکلت‌ها از جمله اقداماتی است که مطرح شده است.
در این میان، ادامه تأمین اتوبوس، رفع محدودیت‌های زنجیره تأمین، توسعه زیرساخت شارژ خودروهای برقی و افزایش ظرفیت مترو از موضوعاتی هستند که در ادامه مسیر حمل‌ونقل عمومی تهران اهمیت خواهند داشت. نتیجه نهایی این اقدامات نیز به میزان تحقق برنامه‌های اعلام‌شده و تبدیل سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده به خدمات پایدار و قابل استفاده برای شهروندان وابسته است.
