نمدمالی یکی از هنرهای سنتی و کهن ایران است که با تکیه بر پشم طبیعی و مهارت دست هنرمندان، محصولاتی کاربردی و متناسب با شرایط اقلیمی مناطق مختلف تولید میکند. اسماعیل نیکوکار، کارشناس تولید نمد در استان گیلان، معتقد است ثبتجهانی این هنر میتواند فرصتی برای معرفی دوباره ظرفیتهای فرهنگی و اقتصادی آن باشد؛ اما حفظ و احیای نمدمالی به بازار مصرف پایدار، طراحی محصولات متناسب با نیاز امروز و انتقال مهارت به نسلهای آینده نیاز دارد.
نمدمالی؛ میراثی برخاسته از دانش بومی ایرانیان
نمدمالی از قدیمیترین شیوههای تولید دستبافته در ایران به شمار میرود. این هنر بر پایه استفاده از پشم طبیعی و شناخت ویژگیهای مواد اولیه شکل گرفته و در طول نسلها برای تولید پوشاک و وسایل مورد نیاز زندگی به کار رفته است.
اسماعیل نیکوکار، کارشناس نمدمالی در استان گیلان، با اشاره به پیشینه این هنر میگوید نمدمالی بخشی از هویت فرهنگی و تجربه تاریخی اقوام ایرانی است و نباید اجازه داد مهارتهای مرتبط با آن بهتدریج فراموش شوند.
به گفته او، ثبتجهانی نمدمالی میتواند به افزایش شناخت عمومی، جلب توجه نسل جوان و ایجاد انگیزه برای احیای این رشته کمک کند. با این حال، تحقق این هدف به آموزش، اشتغالزایی و بازگشت محصولات نمدی به زندگی روزمره مردم نیز وابسته است.
تأثیر شرایط اقلیمی بر کیفیت و شیوه تولید نمد
شیوه تولید نمد در مناطق مختلف ایران با توجه به شرایط آبوهوایی و نیازهای محلی تفاوتهایی دارد. نیکوکار توضیح میدهد که در مناطق شمالی کشور، به دلیل رطوبت بالا، نمدها معمولاً با فشردگی بیشتری تولید میشوند تا استحکام و مقاومت لازم را داشته باشند.
در این روش، هنرمند با صرف زمان و دقت بیشتر، پشم را میکوبد و فشرده میکند تا محصول نهایی در برابر شرایط محیطی مقاومت مناسبی داشته باشد. به گفته این هنرمند، نمدهای سنتی در گذشته به اندازهای مستحکم ساخته میشدند که در برابر بارندگی، سرما و گرما دوام قابل توجهی داشتند.
این ویژگیها نشاندهنده شناخت تجربی استادکاران از قابلیتهای طبیعی پشم و چگونگی استفاده از آن در تولید محصولات متناسب با محیط زندگی است.
چه محصولاتی را میتوان با نمد تولید کرد؟
ظرفیت نمدمالی به تولید زیرانداز و محصولات سنتی محدود نیست. نیکوکار معتقد است با تغییر طراحی و توجه به سلیقه مصرفکنندگان امروزی، میتوان محصولات متنوعتری تولید کرد و بازارهای تازهای برای این هنر به وجود آورد.
از جمله محصولاتی که به گفته او قابلیت تولید با نمد را دارند، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- پاپوش و جوراب
- شلوار و جلیقه
- کلاههای سنتی و امروزی
- کیفهای زنانه
- انواع پوشاک و محصولات کاربردی
- زیراندازها و محصولات سنتی نمدی
یکی از ویژگیهای مهم نمد، خاصیت عایق حرارتی پشم طبیعی است. ساختار پشم انتقال حرارت را کند میکند و به همین دلیل محصولات نمدی میتوانند در مناطق سردسیر به حفظ گرمای بدن کمک کنند. این قابلیت، زمینهای برای طراحی و تولید محصولات کاربردی متناسب با نیازهای جدید فراهم میکند.
کاهش تقاضا؛ تهدیدی برای آینده نمدمالی
به اعتقاد نیکوکار، محدود شدن بازار مصرف و کاهش استقبال عمومی از محصولات نمدی، مهمترین تهدید برای ادامه فعالیت هنرمندان این رشته است. زمانی که تقاضای کافی برای محصولات وجود نداشته باشد، تولید نیز کاهش پیدا میکند و انگیزه اقتصادی هنرمندان برای ادامه کار از بین میرود.
او با اشاره به تجربه خانوادگی خود میگوید همچنان کلاهی را تولید میکند که پدرش در گذشته میساخت. این کلاه در زمان خود جایگاه اجتماعی خاصی داشت و بیشتر مورد استفاده بزرگان، افراد سرشناس و طبقات مرفه بود؛ اما با تغییر سبک زندگی و کاهش استفاده از این نوع پوشش، بخشی از مهارت تولید آن نیز در معرض فراموشی قرار گرفته است.
این هنرمند همچنین تأکید میکند که حضور در نمایشگاههای صنایعدستی، هرچند میتواند علاقهمندان را با نمدمالی آشنا کند، لزوماً به فروش محصولات و شکلگیری بازار پایدار منجر نمیشود. او با اشاره به تجربه حضور در نمایشگاه صنایعدستی شهرکرد، بر ضرورت ایجاد ارتباط میان تولیدات هنرمندان و نیاز واقعی مصرفکنندگان تأکید دارد.
کیفیت پشم ایرانی و اهمیت انتخاب مواد اولیه
کیفیت پشم یکی از عوامل مهم در تولید نمد مطلوب است. نیکوکار میگوید تجربه کاری او بیشتر بر استفاده از پشم ایرانی استوار بوده و تاکنون با پشم خارجی کار نکرده است. به گفته او، پشم داخلی در برخی موارد به پاکسازی و آمادهسازی بیشتری نیاز دارد، اما با انتخاب و فرآوری مناسب میتوان محصولات باکیفیتی تولید کرد.
نوع گوسفند، شرایط پرورش و ویژگیهای اقلیمی منطقه بر کیفیت پشم تأثیر میگذارند. به همین دلیل، همه انواع پشم برای نمدمالی مناسب نیستند و هنرمند باید با شناخت مواد اولیه، نوع مناسب را برای محصول مورد نظر انتخاب کند.
این کارشناس میگوید معمولاً پشم مورد نیاز خود را از مناطق شمالی کشور تهیه میکند و پشم کلاردشت از جمله نمونههایی است که برای فعالیت او کیفیت مناسبی دارد. با این حال، کیفیت پشم در مناطق مختلف یکسان نیست و انتخاب آن به تجربه و شناخت استادکار وابسته است.
حفظ شیوههای دستی برای صیانت از اصالت نمدمالی
نیکوکار تمام مراحل تولید نمد را بهصورت دستی انجام میدهد و از دستگاه در فرآیند کار خود استفاده نمیکند. او این روش را بخشی از شیوههای سنتی و اصیل نمدمالی میداند که ارزش آن به مهارت، تجربه و دانش منتقلشده از نسلهای گذشته وابسته است.
اگرچه استفاده از ابزارها و دستگاههای جدید در برخی کارگاهها رواج دارد، این هنرمند بر ضرورت حفظ و مستندسازی روشهای دستی تأکید میکند. به باور او، کنار رفتن این شیوهها میتواند به از دست رفتن بخشی از دانش بومی و تجربه تاریخی استادکاران منجر شود.
او همچنین با اشاره به محدود بودن اطلاعاتش درباره روشهای تولید نمد در کشورهای دیگر، ابراز امیدواری میکند زمینه حضور هنرمندان ایرانی در نمایشگاهها و رویدادهای بینالمللی فراهم شود تا امکان تبادل تجربه و آشنایی با روشهای گوناگون تولید این دستبافته وجود داشته باشد.
ضرورت حمایت از کارگاهها و انتقال مهارت به نسل آینده
این کارشناس نمدمالی با اشاره به مشکلات فعالان این رشته در استان گیلان، خواستار توجه مستمر مسئولان میراثفرهنگی به وضعیت کارگاهها و هنرمندان شد. او پیشنهاد میکند مسئولان استانی و شهرستانی دستکم هر دو یا سه سال یکبار از کارگاههای تولید نمد بازدید کنند تا از نزدیک با شرایط تولید، مشکلات و ظرفیتهای موجود آشنا شوند.
به گفته نیکوکار، هنرمندان گیلانی ظرفیت حضور در رویدادهای ملی و بینالمللی را دارند و حمایت از آنها میتواند علاوه بر معرفی هنر ایران، زمینه آموزش و انتقال مهارت به نسلهای بعدی را نیز تقویت کند.
ثبتجهانی نمدمالی کافی نیست؛ بازار مصرف باید احیا شود
ثبتجهانی نمدمالی میتواند فرصتی ارزشمند برای معرفی این هنر و جلب توجه به میراث فرهنگی ایران باشد، اما بهتنهایی استمرار تولید را تضمین نمیکند. توسعه بازار فروش، طراحی محصولات متناسب با نیاز امروز، حمایت اقتصادی از هنرمندان، حفظ روشهای اصیل دستی و آموزش نسل جوان، از جمله اقداماتی هستند که برای آینده این هنر اهمیت دارند.
از نگاه نیکوکار، زمانی میتوان به ماندگاری نمدمالی امیدوار بود که محصولات آن بار دیگر در زندگی مردم جایگاه پیدا کنند و مهارت استادکاران نیز به نسلهای آینده منتقل شود.



