توسعه خودروهای برقی در ایران با دو چالش مهم روبه‌روست: ابهام در مقررات واردات و کمبود زیرساخت‌های شارژ. در شرایطی که فعالان بازار نسبت به محدودیت‌های احتمالی واردات، تأمین ارز و دشواری‌های حمل‌ونقل بین‌المللی نگرانی دارند، سرمایه‌گذاری برای گسترش شبکه شارژ نیز با موانعی مانند نبود فرایند یکپارچه صدور مجوز، دشواری تأمین زمین و برق و هزینه‌های اجرایی همراه است. عادل دمشقی، مدیرعامل شرکت شارینت، معتقد است افزایش تعرفه شارژ به‌تنهایی نمی‌تواند همه مشکلات این حوزه را برطرف کند و توسعه بازار خودروهای برقی به سیاست‌گذاری هماهنگ و مقررات قابل پیش‌بینی نیاز دارد.
ابهام در واردات خودروهای برقی و نگرانی فعالان بازار
واردات خودروهای برقی تنها به ثبت سفارش و ورود خودرو به کشور محدود نمی‌شود. شرکت‌های فعال در این حوزه باید برای خرید محصول، تأمین منابع مالی و ارزی، حمل‌ونقل بین‌المللی، ترخیص و تحویل خودرو به مشتری برنامه‌ریزی کنند. هرگونه تغییر ناگهانی در مقررات یا بروز اختلال در مسیر حمل‌ونقل می‌تواند هزینه‌ها و ریسک فعالیت این شرکت‌ها را افزایش دهد.
عادل دمشقی، مدیرعامل شرکت شارینت، در گفت‌وگو با بازار اعلام کرده است که وضعیت مقررات واردات خودرو با ابهام‌هایی همراه است. به گفته او، انتشار اخبار و اظهارنظرهای مختلف درباره محدودیت استفاده از منابع ارزی، شرایط واردات و احتمال ممنوعیت ورود برخی خودروها، تصویر روشنی از ضوابط پیش روی فعالان اقتصادی ارائه نمی‌کند.
این شرایط فقط واردکنندگان را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد؛ خودروسازان و سایر شرکت‌های مرتبط نیز ممکن است در ثبت سفارش، خرید محصولات و آغاز فرایند حمل با تردید مواجه شوند. اگر احتمال تغییر مقررات یا تشدید محدودیت‌های لجستیکی وجود داشته باشد، شرکت‌ها نمی‌توانند با اطمینان کامل درباره زمان ورود محموله‌ها و انجام تعهدات خود تصمیم بگیرند.
در چنین فضایی، فعالان اقتصادی ممکن است برای پذیرش تعهدات جدید محتاط‌تر عمل کنند. این احتیاط می‌تواند بر سرعت واردات، برنامه عرضه محصولات و توسعه بازار خودروهای برقی اثر بگذارد.
چرا ثبات مقررات برای واردات خودروهای برقی اهمیت دارد؟
واردات خودرو و تجهیزات مرتبط با آن به برنامه‌ریزی چندمرحله‌ای نیاز دارد. شرکت واردکننده باید از زمان خرید تا حمل، ترخیص و تحویل محصول به مشتری، هزینه‌ها و زمان‌بندی مراحل مختلف را برآورد کند. اگر در هر یک از این مراحل احتمال تغییر شرایط وجود داشته باشد، پیش‌بینی هزینه نهایی و مدیریت تعهدات دشوارتر خواهد شد.
دمشقی تأکید کرده است که پیش‌بینی‌پذیری مقررات برای تصمیم‌گیری فعالان اقتصادی اهمیت زیادی دارد. شرکت‌ها باید بدانند ضوابط واردات چیست و آیا می‌توانند بر اساس همان مقررات برای ماه‌های آینده برنامه‌ریزی کنند یا خیر.
ثبات مقررات از چند جهت می‌تواند به فعالیت بازار کمک کند:
- کاهش ریسک تجاری: واردکنندگان می‌توانند با اطمینان بیشتری درباره خرید خودرو و عقد قراردادهای حمل تصمیم بگیرند.
- برنامه‌ریزی دقیق‌تر: زمان‌بندی سفارش، ترخیص و تحویل خودروها با احتمال کمتری از تغییرات پیش‌بینی‌نشده تأثیر می‌پذیرد.
- مدیریت بهتر هزینه‌ها: کاهش ابهام در فرایند واردات، امکان برآورد دقیق‌تر هزینه‌های مرتبط با خرید و حمل را فراهم می‌کند.
- افزایش اطمینان سرمایه‌گذاران: شرکت‌ها برای ورود به پروژه‌های جدید، به چشم‌انداز روشن‌تری از شرایط فعالیت خود نیاز دارند.
البته ثبات مقررات به‌تنهایی برای توسعه بازار خودروهای برقی کافی نیست. تأمین ارز، دسترسی به تجهیزات، شرایط حمل‌ونقل، هزینه‌های واردات و وجود زیرساخت مناسب نیز در تصمیم‌گیری شرکت‌ها و مصرف‌کنندگان نقش دارند.
افزایش تعرفه شارژ خودروهای برقی؛ آیا مشکل اقتصادی ایستگاه‌ها حل می‌شود؟
یکی دیگر از موضوعات مهم در توسعه خودروهای برقی، اقتصاد بهره‌برداری از ایستگاه‌های شارژ است. به گفته مدیرعامل شارینت، اخیراً مصوبه‌ای برای افزایش تعرفه شارژ ایستگاه‌های دولتی ابلاغ شده که بر اساس آن، مبلغ دریافتی برای شارژ تقریباً دو برابر شده است.
با این حال، دمشقی معتقد است حتی پس از این افزایش نیز تعرفه دریافتی در برخی ایستگاه‌ها با هزینه واقعی ارائه خدمات تناسب کامل ندارد. به‌عنوان نمونه، در ایستگاه‌هایی که برای استفاده ناوگان تاکسیرانی تهران در نظر گرفته شده‌اند، همچنان میان مبلغ دریافتی از مصرف‌کننده و هزینه ارائه خدمات فاصله وجود دارد و شهرداری بخشی از این هزینه را به‌صورت یارانه پوشش می‌دهد.
در مقابل، تعرفه بسیاری از شبکه‌های شارژ متعلق به بخش خصوصی آزاد است و بهره‌برداران می‌توانند با توجه به شرایط اقتصادی و هزینه‌های خود درباره قیمت‌گذاری تصمیم بگیرند. به گفته دمشقی، در این بخش میان فعالان شبکه و میزان دریافتی از خدمات، رضایت نسبی وجود دارد؛ هرچند این موضوع به معنای برطرف شدن همه مشکلات اقتصادی ایستگاه‌ها نیست.
برای ارزیابی اقتصادی یک ایستگاه شارژ، تنها درآمد حاصل از فروش برق اهمیت ندارد. هزینه زمین، خرید و نصب تجهیزات، تأمین برق، نگهداری، تعمیرات و سایر هزینه‌های بهره‌برداری نیز باید در محاسبات لحاظ شوند. بنابراین، افزایش تعرفه ممکن است به بهبود درآمد کمک کند، اما لزوماً به معنای سودآور شدن همه ایستگاه‌ها نیست.
موانع سرمایه‌گذاری در ایستگاه‌های شارژ خودروهای برقی
به اعتقاد مدیرعامل شارینت، یکی از موانع مهم توسعه شبکه شارژ، مشخص نبودن مسیر یکپارچه و شفاف برای دریافت مجوزهاست. سرمایه‌گذار باید بداند برای احداث یک ایستگاه از مرحله انتخاب محل تا آغاز بهره‌برداری چه اقداماتی لازم است و هر مرحله را از کدام مرجع پیگیری کند.
این فرایند می‌تواند موضوعات مختلفی را در بر بگیرد؛ از جمله تأمین زمین، دریافت مجوزهای مرتبط با برق، رعایت الزامات ایمنی و آتش‌نشانی، تأمین بیمه و آماده‌سازی تجهیزات. اگر ارتباط میان دستگاه‌های مسئول و ترتیب انجام مراحل روشن نباشد، سرمایه‌گذار ممکن است با تأخیر، هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده و ابهام در زمان راه‌اندازی پروژه مواجه شود.
از دیدگاه دمشقی، توسعه گسترده زیرساخت شارژ به رویه‌هایی مشخص، قابل تکرار و قابل پیش‌بینی نیاز دارد. هماهنگی میان نهادهای مسئول می‌تواند به کاهش پیچیدگی‌های اداری کمک کند و شرایطی فراهم آورد که شرکت‌های خصوصی بتوانند زمان و هزینه اجرای پروژه‌های خود را بهتر برآورد کنند.
مهم‌ترین موضوعات مورد نیاز برای تسهیل سرمایه‌گذاری عبارت‌اند از:
- تعریف مسیر مشخص و یکپارچه برای صدور مجوز احداث ایستگاه شارژ؛
- تعیین ضوابط انتخاب و تأمین زمین مناسب؛
- شفاف‌سازی فرایند دریافت انشعاب و تأمین برق مورد نیاز؛
- تدوین الزامات ایمنی و آتش‌نشانی و مشخص کردن مسئولیت دستگاه‌های مرتبط؛
- تعیین الزامات بیمه و شرایط بهره‌برداری از ایستگاه‌ها؛
- ایجاد چارچوب اقتصادی قابل پیش‌بینی برای سرمایه‌گذاران بخش خصوصی.
در صورت مشخص شدن این مراحل، سرمایه‌گذاران می‌توانند با اطمینان بیشتری درباره احداث ایستگاه‌های جدید تصمیم بگیرند. همچنین، فرایندهای استاندارد و شفاف می‌توانند امکان توسعه شبکه را از طریق همکاری میان شرکت‌های خصوصی و نهادهای عمومی افزایش دهند.
کمبود ایستگاه‌های شارژ؛ یکی از نگرانی‌های کاربران خودروهای برقی
محدود بودن تعداد ایستگاه‌های شارژ از جمله مشکلاتی است که به گفته دمشقی، کاربران خودروهای برقی با آن مواجه‌اند. برای گسترش استفاده از این خودروها، صرفاً واردات محصول کافی نیست و باید امکان شارژ در نقاط مختلف شهر و مسیرهای مورد نیاز کاربران نیز فراهم شود.
دسترسی محدود به شارژ می‌تواند استفاده روزمره از خودروهای برقی را برای برخی مصرف‌کنندگان دشوار کند. کاربر باید بتواند برای شارژ خودرو در محل زندگی، محل کار یا مسیرهای پرتردد برنامه‌ریزی کند. هرچه دسترسی به ایستگاه‌ها محدودتر باشد، مدیریت زمان و مسیر حرکت نیز ممکن است با دشواری بیشتری همراه شود.
دمشقی گفته است وزارت نیرو طرح‌هایی را برای توسعه ایستگاه‌های شارژ، به‌ویژه ایستگاه‌های شارژ سریع جریان مستقیم، بررسی و پیگیری می‌کند. شهرداری تهران نیز اقداماتی را برای برگزاری مناقصه و گسترش این زیرساخت در دستور کار قرار داده است؛ با این حال، به گفته او، دامنه اقدامات در شرایط فعلی محدود است.
در کنار اقدامات دولتی و شهری، فعالان بخش خصوصی نیز با توجه به شرایط تعرفه و هزینه‌های بهره‌برداری، مدل‌های اقتصادی ایجاد ایستگاه‌های جدید را بررسی می‌کنند. با این وجود، اعلام برنامه یا برگزاری مناقصه به‌تنهایی به معنای ایجاد ظرفیت عملیاتی نیست. نتیجه زمانی مشخص می‌شود که پروژه‌ها به مرحله احداث و بهره‌برداری برسند و کاربران امکان استفاده واقعی از ایستگاه‌ها را داشته باشند.
اهمیت توسعه ایستگاه‌های شارژ سریع
ایستگاه‌های شارژ سریع جریان مستقیم یکی از گزینه‌های مورد توجه در برنامه‌های توسعه زیرساخت هستند. این نوع شارژرها برای شارژ سریع‌تر خودروهای سازگار طراحی شده‌اند و می‌توانند در مکان‌هایی که زمان توقف خودرو اهمیت دارد، کاربرد داشته باشند.
با این حال، توسعه این ایستگاه‌ها نیز به تأمین برق مناسب، انتخاب محل درست، نصب تجهیزات متناسب با نیاز کاربران و رعایت استانداردهای ایمنی وابسته است. بنابراین، افزایش تعداد شارژرهای سریع بدون توجه به محل استقرار و ظرفیت مورد نیاز، لزوماً به معنای ایجاد شبکه‌ای کارآمد نخواهد بود.
برنامه‌ریزی برای توسعه شبکه باید نیازهای مناطق مختلف، مسیرهای پرتردد و میزان استفاده احتمالی از ایستگاه‌ها را در نظر بگیرد. در کنار آن، هماهنگی میان واردات خودروهای برقی و افزایش ظرفیت شارژ اهمیت دارد؛ زیرا رشد تعداد خودروها بدون توسعه متناسب زیرساخت می‌تواند دسترسی کاربران به خدمات شارژ را دشوارتر کند.
چرا افزایش تعرفه به‌تنهایی برای توسعه شبکه کافی نیست؟
افزایش تعرفه شارژ می‌تواند بخشی از فشار اقتصادی بر بهره‌برداران را کاهش دهد، اما تصمیم سرمایه‌گذار برای احداث ایستگاه تنها به قیمت خدمات وابسته نیست. هزینه اولیه تجهیزات، دسترسی به زمین، امکان تأمین برق، مدت زمان دریافت مجوزها و میزان تقاضای احتمالی، همگی در محاسبه بازده سرمایه‌گذاری نقش دارند.
اگر سرمایه‌گذار نتواند زمان آغاز بهره‌برداری یا هزینه‌های اجرای پروژه را با دقت برآورد کند، افزایش درآمد احتمالی نیز ممکن است برای جبران ریسک‌های موجود کافی نباشد. به همین دلیل، اصلاح تعرفه باید در کنار تسهیل فرایندهای اداری، شفافیت مقررات و فراهم کردن شرایط مناسب برای تأمین زیرساخت انجام شود.
همچنین، میان ایستگاه‌های دولتی و خصوصی تفاوت‌هایی در شیوه قیمت‌گذاری و تأمین هزینه‌ها وجود دارد. در برخی ایستگاه‌های دولتی ممکن است بخشی از هزینه از طریق یارانه پوشش داده شود، درحالی‌که بهره‌برداران خصوصی باید مدل اقتصادی خود را با توجه به هزینه‌ها و درآمدهایشان تنظیم کنند. ازاین‌رو، سیاست‌گذاری برای توسعه شبکه باید تفاوت شرایط بهره‌برداری را نیز در نظر بگیرد.
هماهنگی واردات خودرو و توسعه زیرساخت شارژ
یکی از محورهای اصلی سخنان مدیرعامل شارینت، ضرورت هماهنگی میان سیاست‌های وارداتی و برنامه‌های توسعه زیرساخت است. توسعه بازار خودروهای برقی زمانی می‌تواند به‌صورت پایدار پیش برود که عرضه خودرو، دسترسی به تجهیزات شارژ و امکان سرمایه‌گذاری در شبکه، متناسب با یکدیگر گسترش پیدا کنند.
اگر واردات خودرو با محدودیت‌های پیش‌بینی‌نشده مواجه شود، برنامه‌ریزی شرکت‌ها برای عرضه محصولات و تجهیزات دشوارتر خواهد شد. از سوی دیگر، اگر خودروهای برقی وارد بازار شوند اما ایستگاه‌های کافی برای شارژ آن‌ها وجود نداشته باشد، تجربه استفاده از این خودروها با محدودیت روبه‌رو می‌شود.
از نگاه دمشقی، ایجاد شرایط پایدار برای فعالیت بخش خصوصی مستلزم آن است که سرمایه‌گذاران بتوانند هزینه‌ها و درآمدهای احتمالی خود را برآورد کنند. تعرفه مناسب، دسترسی به زمین، تأمین برق، مجوزهای روشن و امکان بهره‌برداری در چارچوبی قابل پیش‌بینی، باید در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
در این چارچوب، چند اقدام می‌تواند به توسعه هماهنگ‌تر بازار کمک کند:
- شفاف‌سازی مقررات واردات: ارائه ضوابط روشن برای ثبت سفارش، تأمین ارز و ورود خودروها و تجهیزات مرتبط.
- تسهیل سرمایه‌گذاری در شارژ: تعریف فرایند مشخص برای دریافت مجوزها و آغاز بهره‌برداری.
- توسعه متناسب شبکه: افزایش ایستگاه‌ها در نقاط شهری و مسیرهای مورد نیاز کاربران با توجه به تقاضا.
- بهبود مدل اقتصادی بهره‌برداری: توجه هم‌زمان به تعرفه، هزینه‌های نگهداری، تأمین برق و سرمایه‌گذاری اولیه.
- هماهنگی میان نهادهای مسئول: مشخص کردن نقش دستگاه‌های مرتبط با واردات، برق، ایمنی، زمین و صدور مجوز.
چشم‌انداز بازار خودروهای برقی در ایران
آینده بازار خودروهای برقی در ایران تنها به میزان واردات خودرو وابسته نیست؛ بلکه به توان کشور در ایجاد یک زنجیره هماهنگ از تأمین محصول تا ارائه خدمات شارژ بستگی دارد. مقررات قابل پیش‌بینی می‌تواند به شرکت‌ها برای برنامه‌ریزی بلندمدت کمک کند و توسعه زیرساخت نیز می‌تواند دسترسی کاربران به خدمات شارژ را بهبود دهد.
اظهارات مدیرعامل شارینت نشان می‌دهد از نگاه فعالان این حوزه، افزایش تعرفه شارژ اقدامی مؤثر اما ناکافی است. تا زمانی که مسیر دریافت مجوزها، تأمین زمین و برق و الزامات بهره‌برداری به‌صورت شفاف تعریف نشود، بخشی از ریسک سرمایه‌گذاری باقی خواهد ماند.
در نهایت، توسعه پایدار خودروهای برقی به هماهنگی میان سیاست‌های وارداتی، مقررات اجرایی، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و گسترش شبکه شارژ نیاز دارد. تحقق این هماهنگی می‌تواند به کاهش ابهام برای فعالان اقتصادی و فراهم شدن شرایط مناسب‌تر برای استفاده روزمره از خودروهای برقی کمک کند؛ هرچند میزان پیشرفت این مسیر به اجرای عملی برنامه‌ها و تصمیم‌های آینده نهادهای مسئول وابسته خواهد بود.
