بر اساس آمارهای اعلام‌شده از سوی شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران، رشد مصرف بنزین کشور در سال ۱۴۰۵ به صفر رسید و در آبان‌ماه با ثبت کاهش ۲ درصدی، برای نخستین بار پس از دوران کرونا روند مصرف بنزین در کشور کاهشی شد. اصلاح نرخ سوم بنزین، افزایش مصرف سی‌ان‌جی، سامان‌دهی کارت‌های آزاد جایگاه‌ها و نظارت هوشمند بر توزیع سوخت از مهم‌ترین اقداماتی هستند که به گفته گزارش شانا در این تغییر روند نقش داشته‌اند.
رشد مصرف بنزین پس از سال‌ها متوقف شد
مصرف بنزین کشور در سال‌های گذشته به‌طور میانگین سالانه حدود ۶ درصد افزایش می‌یافت. ورود خودروهای جدید، کندی روند اسقاط خودروهای فرسوده، تغییر سبد سوخت و کاهش استقبال از سی‌ان‌جی از جمله عواملی بودند که به رشد تقاضای بنزین دامن می‌زدند.
این روند در سال ۱۴۰۵ متوقف شد و رشد سالانه مصرف به صفر رسید. بر اساس داده‌های منتشرشده، در آبان امسال نرخ رشد مصرف بنزین به منفی ۲ درصد رسید؛ اتفاقی که در گزارش شرکت ملی پالایش و پخش به‌عنوان نخستین کاهش رشد مصرف پس از دوران کرونا توصیف شده است.
اصلاح نرخ سوم بنزین و کاهش ۱۱ میلیون لیتری مصرف
یکی از مهم‌ترین اقدامات دولت برای مدیریت تقاضای بنزین، اصلاح تدریجی نرخ سوم این سوخت بود. این روند از آذر ۱۴۰۴ با افزایش نرخ بنزین آزاد از ۳ هزار تومان به ۵ هزار تومان آغاز شد و در مرحله بعد، از بامداد ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ نرخ سوم بنزین از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان رسید.
بر اساس آمار ارائه‌شده، مصرف روزانه بنزین که در ۱۶ روز نخست شهریور به حدود ۱۴۴ میلیون لیتر رسیده بود، پس از اجرای مرحله دوم اصلاح نرخ در نیمه دوم شهریور، با کاهش ۱۱ میلیون لیتری به ۱۳۳ میلیون لیتر در روز رسید.
این تغییر در مجموع به صرفه‌جویی بیش از ۱۶۰ میلیون لیتر بنزین طی یک دوره ۱۵ روزه منجر شد. به گزارش شانا، کاهش مصرف در اوج سفرهای تابستانی به کاهش فشار بر شبکه توزیع و پالایشگاه‌های کشور کمک کرد.
افزایش ۱۵ درصدی مصرف سی‌ان‌جی در کشور
هم‌زمان با اصلاح نرخ بنزین، استفاده از گاز طبیعی فشرده یا سی‌ان‌جی نیز افزایش یافت. طبق آمار اعلام‌شده، مصرف روزانه سی‌ان‌جی پس از اصلاح نرخ سوم بنزین حدود ۱۵ درصد بیشتر شد و افزایش مصرف این سوخت به حدود ۲ میلیون مترمکعب در روز رسید.
بر اساس محاسبه ارائه‌شده در گزارش، هر مترمکعب سی‌ان‌جی از نظر مصرف در چرخه احتراق معادل یک لیتر بنزین در نظر گرفته شده است. بنابراین، افزایش روزانه ۲ میلیون مترمکعبی مصرف سی‌ان‌جی می‌تواند از مصرف روزانه حدود ۲ میلیون لیتر بنزین جلوگیری کند.
ظرفیت مغفول جایگاه‌های سی‌ان‌جی
مصرف سی‌ان‌جی در سال‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ به حدود ۲۴ میلیون مترمکعب در روز رسیده بود، اما در ادامه و با کاهش صرفه اقتصادی استفاده از این سوخت برای رانندگان، مصرف آن به حدود ۱۵ میلیون مترمکعب در روز کاهش یافت. این در حالی است که ظرفیت عرضه سی‌ان‌جی کشور بین ۳۵ تا ۴۰ میلیون مترمکعب در روز برآورد شده است.
در حال حاضر بیش از ۲ هزار و ۵۰۰ جایگاه استاندارد سی‌ان‌جی در کشور فعال هستند. همچنین حدود ۴ میلیون و ۳۰۰ هزار خودروی دوگانه‌سوز کارخانه‌ای و کارگاهی در چرخه حمل‌ونقل قرار دارند. بر اساس آمار گزارش‌شده، به ازای هر هزار و ۶۰۰ خودرو یک جایگاه سی‌ان‌جی وجود دارد.
سامان‌دهی کارت‌های سوخت در ۱۱ استان مرزی
یکی دیگر از محورهای مدیریت مصرف، سامان‌دهی کارت‌های آزاد و اضطراری جایگاه‌ها در استان‌های مرزی بوده است. این اقدام با هدف کاهش زمینه‌های قاچاق سوخت و ثبت دقیق‌تر تراکنش‌های سوخت‌گیری اجرا شد.
در الگوی جدید، کارت‌های اضطراری از جایگاه‌ها جمع‌آوری و سهمیه لایه سوم، شامل ۵۰ لیتر بنزین با نرخ ۱۰ هزار تومان، مستقیماً روی کارت هوشمند سوخت شخصی متقاضیان شارژ شد. هدف از این روش، ثبت مشخصات تراکنش‌ها و فراهم‌کردن امکان سوخت‌گیری بدون ایجاد صف و معطلی عنوان شده است.
مراحل اجرای طرح در استان‌ها
- مرداد ۱۴۰۵: آغاز اجرای طرح در استان کرمان
- ابتدای شهریور: اجرای طرح در سیستان و بلوچستان
- ابتدای مهر: گسترش طرح به خراسان جنوبی
- ابتدای آبان: توسعه طرح به هشت استان هرمزگان، یزد، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، خراسان شمالی، خراسان رضوی، اردبیل و کردستان
به این ترتیب، طرح سامان‌دهی کارت‌های آزاد جایگاه‌ها در مجموع ۱۱ استان اجرا شده است. گزارش شانا افزایش استفاده از سوخت جایگزین سی‌ان‌جی و کاهش مصرف بنزین را از پیامدهای اجرای این برنامه در استان‌های مشمول اعلام کرده است.
شناسه‌دار شدن کارت‌های آزاد جایگاه در تهران
طبق آمار شرکت ملی پالایش و پخش، حدود ۶۰ درصد سوخت‌گیری‌ها با کارت هوشمند شخصی مالکان خودرو و ۴۰ درصد دیگر با کارت‌های آزاد و اضطراری جایگاه‌ها انجام می‌شود. در گزارش شانا، استفاده از کارت‌های آزاد جایگاه‌ها یکی از مسیرهای احتمالی انحراف فرآورده و سوءاستفاده از شبکه توزیع معرفی شده است.
برای افزایش شفافیت و کنترل تراکنش‌ها، طرح آزمایشی شناسه‌دار کردن کارت‌های آزاد جایگاه‌ها در تهران اجرا شد. در این روش، متقاضی ابتدا کارت بانکی معتبر خود را در دستگاه قرار می‌دهد و پس از احراز هویت، مقدار بنزین موردنیاز را انتخاب می‌کند. میزان انتخاب سوخت از ۱۰ لیتر تا سقف مجاز ۲۵ لیتر در تهران تعیین شده است.
پس از واردکردن رمز کارت بانکی، دستگاه رسیدی حاوی رمز یا توکن صادر می‌کند. متقاضی با دریافت کارت اضطراری از جایگاه‌دار و واردکردن رمز چهاررقمی درج‌شده روی رسید در نازل، می‌تواند سوخت‌گیری کند.
صرفه‌جویی ۲۰ میلیون لیتری در تهران
اجرای آزمایشی این طرح در مهرماه، بر اساس آمار منتشرشده، با کاهش میانگین توزیع روزانه بنزین در تهران همراه بوده است. میزان توزیع روزانه بنزین از ۲۰ میلیون و ۷۰۰ هزار لیتر در مهر ۱۴۰۴ به ۲۰ میلیون لیتر در مهر ۱۴۰۵ رسید. این تغییر در مجموع به صرفه‌جویی ۲۰ میلیون لیتری بنزین در پایتخت طی یک ماه منجر شد.
این طرح اکنون در ۲۴۸ جایگاه عرضه سوخت شهر تهران اجرا شده است. بررسی‌های اعلام‌شده نشان می‌دهد بیش از ۴۰ درصد سوخت‌گیری‌ها و سوءاستفاده‌های ثبت‌شده با کارت‌های آزاد، مربوط به ۱۶ درصد مراجعان بوده است. همچنین در برخی موارد، برای پلاک یک خودرو بین ۷۰ تا ۱۰۴ نوبت سوخت‌گیری ماهانه ثبت شده است.
ترکیب سیاست‌های قیمتی و نظارتی برای مدیریت مصرف بنزین
مجموع اقدامات انجام‌شده در حوزه مدیریت مصرف سوخت شامل اصلاح نرخ سوم بنزین، افزایش استفاده از سی‌ان‌جی، سامان‌دهی کارت‌های آزاد در استان‌های مرزی و شناسه‌دار کردن کارت‌های جایگاه‌ها در تهران بوده است.
بر اساس گزارش شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی، این اقدامات در کنار یکدیگر به کاهش رشد مصرف بنزین و محدودتر شدن برخی مسیرهای انحراف سوخت کمک کرده‌اند. ثبت رشد منفی ۲ درصدی مصرف بنزین در آبان ۱۴۰۵، مهم‌ترین نتیجه آماری اعلام‌شده از این مجموعه سیاست‌هاست.
با این حال، تداوم این روند به مدیریت تقاضا، استفاده مؤثر از ظرفیت سوخت‌های جایگزین و نظارت بر شبکه توزیع وابسته خواهد بود؛ موضوعی که در شرایط ناترازی تولید و مصرف فرآورده‌های نفتی، اهمیت زیادی برای پایداری تأمین سوخت کشور دارد.
