تشدید ناترازی گاز پس از آسیب به تأسیسات عسلویه، نگرانی صنایع درباره تأمین انرژی در ماه‌های پیش رو را افزایش داده است. درحالی‌که برخی مسئولان از نبود مشکل جدی برای تأمین گاز بخش تولید سخن می‌گویند، نامه‌ها و اطلاعیه‌های کارگروه‌های مختلف از احتمال کمبود و اعمال محدودیت حکایت دارند. یک عضو هیئت‌مدیره خانه صنعت، معدن و تجارت ایران می‌گوید تصمیم‌های ناگهانی و بدون هماهنگی درباره توزیع گاز می‌تواند خسارت‌هایی سنگین‌تر از خود کمبود انرژی به واحدهای تولیدی وارد کند.
ابهام در تصمیم‌های دولت درباره تأمین گاز صنایع
آسیب به تأسیسات عسلویه در جنگ اخیر، ناترازی گاز کشور را تشدید کرده است. جعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی رئیس‌جمهور، از کمبود روزانه ۵۳۰ میلیون مترمکعب گاز خبر داده است؛ موضوعی که نگرانی درباره نحوه تأمین انرژی صنایع را افزایش می‌دهد.
سید علی‌اکبر کلانتر، عضو هیئت‌مدیره خانه صنعت، معدن و تجارت ایران، در گفت‌وگو با بازار گفته است اظهارنظرهای متفاوت مسئولان و مکاتبات دستگاه‌های اجرایی، تصویر روشنی از وضعیت آینده گاز صنایع ارائه نمی‌کند. به گفته او، از یک سو برخی مسئولان از جمله رئیس‌جمهور اعلام کرده‌اند که برای تأمین گاز بخش تولید مشکلی وجود ندارد و محدودیتی اعمال نخواهد شد؛ اما از سوی دیگر، نامه‌های کارگروه‌ها و کمیته‌های مختلف از کمبود جدی گاز و احتمال محدودیت در سال جاری حکایت دارند.
کلانتر با اشاره به اظهارات معاون اول رئیس‌جمهور در سفر به یزد مبنی بر تلاش دولت برای حل مشکل تأمین گاز صنایع، تأکید کرده است که فعالان تولید نمی‌دانند کدام‌یک از این اظهارنظرها را باید مبنای برنامه‌ریزی خود قرار دهند.
افزایش تولید راه‌حل ساده‌ای برای جبران محدودیت گاز نیست
یکی از توصیه‌هایی که در شرایط احتمال محدودیت گاز به صنایع مطرح می‌شود، افزایش تولید در دوره‌هایی است که انرژی در دسترس قرار دارد. بااین‌حال، کلانتر معتقد است اجرای این راهکار به‌سادگی امکان‌پذیر نیست؛ زیرا صنایع علاوه بر مشکل تأمین گاز، با محدودیت مواد اولیه و ظرفیت تولید نیز مواجه‌اند.
او همچنین به تغییر تعرفه‌های انرژی اشاره کرده و گفته است گازی که اکنون در اختیار برخی واحدهای صنعتی قرار می‌گیرد، با توجه به نرخ‌های جدید و ورود مصرف‌کنندگان به پله‌های بالاتر تعرفه‌ای، در بعضی موارد از نظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه نیست.
به گفته این فعال صنعتی، وعده‌هایی درباره واردات گاز از کشورهای دیگر مطرح شده، اما مشخص نیست این برنامه‌ها تا چه اندازه عملیاتی شده‌اند یا اقدامات احتمالی برای کاهش مصرف توانسته‌اند میزان قابل‌توجهی از ناترازی را جبران کنند.
فرسودگی تجهیزات و نبود سرمایه برای بهینه‌سازی مصرف انرژی
کلانتر با اشاره به سابقه دسترسی آسان و ارزان صنایع به انرژی، پذیرفته است که بخش تولید در زمینه صرفه‌جویی و بهره‌وری انرژی عملکرد مطلوبی نداشته است. بااین‌حال، او تأکید می‌کند که تمام مشکل بهره‌وری به عملکرد واحدهای صنعتی مربوط نمی‌شود و فناوری و تجهیزات مورد استفاده نیز در میزان مصرف انرژی نقش دارند.
به گفته او، در برخی واحدها ماشین‌آلات، مشعل‌ها و ظرفیت تجهیزات متناسب با نیاز واقعی تولید انتخاب نشده‌اند. برای نمونه، ممکن است یک کارخانه به کوره‌ای با ظرفیت مشخص نیاز داشته باشد، اما به دلایلی مانند برنامه توسعه آینده، کوره‌ای با ظرفیتی دو برابر خریداری کرده باشد. چنین انتخابی می‌تواند مصرف انرژی را افزایش دهد.
این عضو هیئت‌مدیره خانه صمت ایران معتقد است فرهنگ و آموزش کافی برای مدیریت مصرف انرژی در صنایع شکل نگرفته است. بااین‌حال، اصلاح وضعیت موجود نیز با موانع جدی روبه‌رو است؛ زیرا تحریم‌ها و محدودیت منابع ارزی، امکان خرید تجهیزات کم‌مصرف و نوسازی زیرساخت‌ها را دشوار کرده‌اند.
به این ترتیب، صنایع از یک طرف با ضرورت کاهش مصرف انرژی مواجه‌اند و از طرف دیگر، منابع مالی و امکان واردات فناوری موردنیاز برای اصلاح تجهیزات را در اختیار ندارند.
پیشنهاد دسته‌بندی صنایع برای مدیریت محدودیت گاز
کلانتر معتقد است دولت باید به‌جای تصمیم‌گیری‌های یکسان و ناگهانی، صنایع را بر اساس نوع فعالیت، نیاز انرژی و اولویت‌های تولیدی دسته‌بندی کند. به گفته او، با برنامه‌ریزی دقیق می‌توان از ظرفیت محدود گاز به شکل بهینه‌تری استفاده کرد.
یکی از پیشنهادهای مطرح‌شده، خارج کردن برنامه‌ریزی‌شده بخشی از واحدهای صنعتی از مدار تولید برای انجام تعمیرات و نگهداری است. در این روش، برخی واحدها برای مدتی مشخص، برای مثال یک ماه، فعالیت خود را متوقف می‌کنند تا سایر واحدها بتوانند از انرژی موجود استفاده کنند. سپس در دوره بعد، نوبت فعالیت صنایع تغییر می‌کند.
به اعتقاد این فعال صنعتی، چنین برنامه‌ای می‌تواند از توزیع نامنظم انرژی و خاموشی ناگهانی تجهیزات جلوگیری کند. او هشدار داده است که اگر همه واحدها هم‌زمان فعال بمانند و گاز بدون برنامه مشخص میان آن‌ها توزیع شود، ممکن است کوره یک کارخانه به‌طور ناگهانی خاموش شود و خسارت سنگینی به تجهیزات و فرآیند تولید وارد کند.
چرا محدودیت گاز برای کوره‌های صنعتی حساس است؟
برخی صنایع مانند نساجی، سرامیک و فولاد به کوره‌هایی وابسته‌اند که امکان کاهش تدریجی مصرف انرژی در آن‌ها وجود ندارد. کلانتر توضیح داده است که نمی‌توان کوره را با نصف ظرفیت روشن نگه داشت و انتظار داشت فرآیند تولید به شکل عادی ادامه پیدا کند.
در این واحدها، کوره باید در شرایط فنی مشخص فعالیت کند یا در صورت تأمین نشدن انرژی موردنیاز، فعالیت آن به‌طور کامل متوقف شود. به همین دلیل، قطع ناگهانی گاز می‌تواند پیامدهایی فراتر از کاهش موقت تولید داشته باشد.
کلانتر با اشاره به تجربه محدودیت‌های برق در صنایع گفته است بی‌برنامگی و تصمیم‌گیری ناگهانی گاهی خسارت‌هایی به‌مراتب بیشتر از اصل محدودیت انرژی ایجاد می‌کند. از نظر او، مدیریت این شرایط به سازوکار اجرایی مشخص، نیروی متخصص و برنامه‌ریزی متناسب با ویژگی‌های فنی هر صنعت نیاز دارد.
ضرورت مشارکت تشکل‌های صنعتی در تصمیم‌گیری‌ها
عضو هیئت‌مدیره خانه صنعت، معدن و تجارت ایران تأکید کرده است که دولت باید در تعیین زمان و شیوه اعمال محدودیت‌ها از نظر تشکل‌های بخش خصوصی و کارشناسان هر صنعت استفاده کند. فعالان صنعتی به دلیل آشنایی با خطوط تولید و نیازهای فنی واحدها، می‌توانند در تعیین زمان‌بندی مناسب برای مصرف انرژی نقش مؤثری داشته باشند.
به گفته کلانتر، در برخی موارد به‌جای استفاده از ظرفیت کارشناسی صنایع، تصمیم‌هایی بر اساس آزمون‌وخطا اتخاذ می‌شود؛ ابتدا تصمیمی نادرست اجرا می‌شود و پس از مشاهده پیامدهای آن، مسیر تغییر می‌کند.
او همچنین به فاصله میان تأکید مدیران ارشد بر هماهنگی و حل مشکلات با عملکرد برخی بخش‌های اجرایی اشاره کرده است. کلانتر معتقد است کاهش انگیزه و تعهد در بخشی از نیروهای اجرایی و مدیریتی و پایین بودن سطح حقوق و دستمزد کارکنان نیز می‌تواند بر کیفیت پیگیری و اجرای تصمیم‌ها اثر بگذارد.
جمع‌بندی؛ محدودیت گاز بدون برنامه می‌تواند تولید را متوقف کند
اظهارات فعالان صنعت نشان می‌دهد مسئله تأمین گاز تنها به میزان انرژی موجود محدود نیست و نحوه توزیع آن نیز اهمیت زیادی دارد. برای صنایعی که به کوره‌ها و تجهیزات حساس وابسته‌اند، قطع ناگهانی گاز می‌تواند خسارت‌های سنگینی ایجاد کند.
برنامه‌ریزی مرحله‌ای برای اعمال محدودیت‌ها، دسته‌بندی صنایع، هماهنگی با تشکل‌های تخصصی و استفاده از نظر کارشناسان خطوط تولید، از راهکارهایی است که کلانتر برای مدیریت شرایط پیشنهاد کرده است. به اعتقاد او، استفاده بهینه از انرژی موجود تنها زمانی امکان‌پذیر خواهد بود که تصمیم‌ها بر پایه شناخت فنی و برنامه اجرایی مشخص اتخاذ شوند.
