اجرای طرح اینترنت نیم‌بها برای نابینایان و ناشنوایان، افزایش سرعت و پهنای باند اینترنت و مناسب‌سازی خدمات دیجیتال از جمله مطالباتی است که سازمان بهزیستی کشور از وزارت ارتباطات پیگیری می‌کند. سیدجواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی، با تأکید بر ضرورت تسریع در اجرای این اقدامات اعلام کرده است که بهبود دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات ارتباطی باید در اولویت قرار گیرد. هم‌زمان، حمایت‌های تحصیلی دانشجویان نابینا و کم‌بینا، توسعه خدمات مشاوره تخصصی و افزایش دسترس‌پذیری خدمات بانکی نیز از دیگر محورهای مطرح‌شده در این نشست خبری بوده است.
این مطالب در نشست خبری هفته نابینایان مطرح شد؛ نشستی که در آن علاوه بر طرح اینترنت نیم‌بها، موضوع مشارکت واقعی افراد دارای معلولیت در تصمیم‌گیری‌ها و ضرورت مناسب‌سازی محیط‌های عمومی و خدمات الکترونیکی مورد تأکید قرار گرفت.
طرح اینترنت نیم‌بها برای نابینایان و ناشنوایان در چه مرحله‌ای است؟
به گفته سیدجواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، در جلسه‌ای با وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، سه موضوع اصلی برای بهبود دسترسی افراد دارای معلولیت به خدمات اینترنتی مطرح شده است:
- نیم‌بها شدن اینترنت: کاهش هزینه استفاده از اینترنت برای افراد نابینا و ناشنوا.
- افزایش سرعت اینترنت: بهبود کیفیت اتصال برای استفاده راحت‌تر از خدمات آنلاین و ابزارهای ارتباطی.
- بهبود پهنای باند: تقویت ظرفیت ارتباطی مورد نیاز کاربران دارای معلولیت.
رئیس سازمان بهزیستی خواستار تسریع در روند اجرایی این اقدامات شده و ابراز امیدواری کرده است که افراد نابینا و ناشنوا در هفته‌های مرتبط با این گروه‌ها، هرچه زودتر از نتایج پیگیری‌ها بهره‌مند شوند.
با این حال، در اطلاعات اعلام‌شده جزئیات دقیقی درباره تاریخ قطعی اجرای طرح، اپراتورهای مشمول، نحوه احراز شرایط، شیوه ثبت درخواست و بسته‌های اینترنتی تحت پوشش ارائه نشده است. بنابراین، طرح اینترنت نیم‌بها را باید در چارچوب پیگیری و مطالبه اجرایی بررسی کرد و نه لزوماً خدمتی که برای همه افراد واجد شرایط فعال شده باشد.
اینترنت ارزان‌تر چه اهمیتی برای افراد دارای معلولیت دارد؟
اینترنت برای بسیاری از افراد دارای معلولیت فقط ابزاری برای سرگرمی یا ارتباطات روزمره نیست؛ بلکه می‌تواند امکان دسترسی به آموزش، اشتغال، خدمات بانکی، اطلاعات عمومی و ارتباط با سازمان‌های خدمات‌رسان را فراهم کند.
افراد نابینا و کم‌بینا ممکن است برای مطالعه متون دیجیتال، استفاده از صفحه‌خوان‌ها، دسترسی به کتاب‌های صوتی و انجام امور روزمره به ابزارهای آنلاین وابسته باشند. افراد ناشنوا نیز می‌توانند از پیام‌رسان‌ها، تماس تصویری، محتوای دارای زیرنویس و ابزارهای ارتباطی دیجیتال استفاده کنند.
در چنین شرایطی، هزینه اینترنت و کیفیت اتصال می‌تواند بر میزان دسترسی افراد به خدمات اثر بگذارد. کاهش هزینه اینترنت، در صورت اجرای دقیق و فراگیر، می‌تواند بخشی از فشار مالی استفاده از این خدمات را کم کند؛ هرچند میزان تأثیر آن به شرایط اجرای طرح و نیازهای کاربران بستگی دارد.
پرداخت کمک‌هزینه تحصیلی به ۶ هزار دانشجوی نابینا و کم‌بینا
رئیس سازمان بهزیستی کشور از پرداخت کمک‌هزینه تحصیلی به ۶ هزار دانشجوی نابینا و کم‌بینا خبر داده و اعلام کرده است که شهریه این دانشجویان به‌صورت کامل پرداخت می‌شود.
به گفته حسینی، در مجموع ۲۴۳ هزار دانش‌آموز و ۲۰ هزار دانشجو از خدمات سازمان بهزیستی بهره‌مند هستند. او همچنین توضیح داده است که این سازمان در سال گذشته هزینه‌های کمک‌تحصیلی چهار هزار دانشجو را پرداخت کرده بود.
حمایت‌های تحصیلی برای دانشجویان دارای معلولیت می‌تواند بخشی از موانع ادامه تحصیل را کاهش دهد؛ اما دسترسی برابر به آموزش تنها به پرداخت شهریه محدود نمی‌شود. دسترس‌پذیری سامانه‌های آموزشی، منابع درسی، کتابخانه‌ها، کلاس‌ها و خدمات دانشگاهی نیز در امکان مشارکت کامل دانشجویان اهمیت دارد.
تهیه کتاب‌های صوتی برای داوطلبان نابینا در کنکور
حسینی همچنین از تهیه دست‌کم ۱۵۰ مورد کتاب صوتی برای استفاده داوطلبان نابینا در کنکور خبر داده است. این منابع می‌توانند در دسترسی به محتوای آموزشی و مطالعه مستقل‌تر به داوطلبان کمک کنند.
برای اثربخشی چنین برنامه‌هایی، دسترسی به منابع صوتی باید با نیازهای آموزشی داوطلبان هماهنگ باشد و امکان استفاده آسان از آن‌ها در فرایند آمادگی برای آزمون فراهم شود. اطلاعات ارائه‌شده در این نشست، جزئیات عناوین کتاب‌ها یا نحوه دریافت آن‌ها را مشخص نمی‌کند.
خدمات مشاوره روان‌شناختی ویژه افراد دارای معلولیت
یکی دیگر از موضوعات مطرح‌شده، ضرورت توسعه خدمات مشاوره و روان‌شناختی متناسب با نیازهای افراد دارای معلولیت است. رئیس سازمان بهزیستی اعلام کرده که موضوع خدمات روان‌شناختی ویژه این گروه در دستور کار شورای عالی انقلاب فرهنگی قرار گرفته و قرار است پیگیری آن در جلسه شورا انجام شود.
به گفته او، ارائه خدمات مشاوره باید با شناخت ویژگی‌های روان‌شناختی و اجتماعی افراد و توجه به شرایط متفاوت گروه‌هایی مانند نابینایان و ناشنوایان همراه باشد. دسترس‌پذیری محل ارائه خدمات، شیوه ارتباط مشاور با مراجع و تناسب روش‌های مشاوره با نیازهای هر فرد، از عواملی هستند که می‌توانند در کیفیت این خدمات نقش داشته باشند.
قرار گرفتن این موضوع در دستور کار به معنای نهایی شدن یا اجرای کامل برنامه نیست؛ برای ارزیابی نتیجه، باید جزئیات مصوبات، سازوکار ارائه خدمات و نحوه دسترسی افراد واجد شرایط مشخص شود.
مشارکت افراد دارای معلولیت در تصمیم‌گیری‌ها باید واقعی باشد
سیدجواد حسینی با اشاره به شعار جنبش‌های نابینایی، «همه‌چیز درباره ما، بدون ما»، تأکید کرده است که تصمیم‌گیری درباره افراد دارای معلولیت نباید بدون حضور و مشارکت خود آن‌ها انجام شود.
از نگاه رئیس سازمان بهزیستی، مشارکت زمانی معنادار است که نمایندگان تشکل‌های افراد دارای معلولیت بتوانند در مرحله تصمیم‌گیری و اجرای برنامه‌ها نقش مؤثر داشته باشند. حضور تشریفاتی در جلسات، بدون توجه به دیدگاه‌ها و مطالبات این گروه‌ها، برای تحقق مشارکت کافی نیست.
او همچنین به راه‌اندازی پارلمان دانش‌آموزی و پارلمان دانشجویی با هدف فراهم کردن زمینه بیان مطالبات و مشارکت در تصمیم‌گیری‌ها اشاره کرده است.
اجرای این رویکرد در طرح‌هایی مانند اینترنت نیم‌بها اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا مشارکت مستقیم کاربران می‌تواند به شناسایی مشکلاتی کمک کند که در طراحی خدمات از نگاه ارائه‌دهندگان پنهان می‌مانند. برای مثال، فرایند ثبت‌نام، احراز هویت یا استفاده از سامانه‌های ارتباطی باید به شکلی طراحی شود که کاربران نابینا و ناشنوا نیز بتوانند به‌صورت مستقل از آن استفاده کنند.
دسترس‌پذیری محیط و خدمات؛ مسئولیت فقط بر عهده فرد نیست
رئیس سازمان بهزیستی با تشریح رویکرد اجتماعی به معلولیت گفته است که ناتوانی در دسترسی را نباید صرفاً به ویژگی‌های فرد نسبت داد؛ بلکه محیط، ساختمان، خیابان یا سامانه‌ای که امکان دسترسی برابر را فراهم نمی‌کند نیز باید مورد ارزیابی قرار گیرد.
بر اساس این نگاه، اگر یک وب‌سایت با صفحه‌خوان سازگار نباشد یا یک ساختمان مسیر مناسب برای تردد افراد دارای معلولیت نداشته باشد، مشکل تنها به کاربر مربوط نیست؛ بلکه طراحی و عملکرد محیط نیز در ایجاد مانع نقش دارد.
حسینی همچنین بر ضرورت تقویت شاخص‌گذاری، نظارت و ارزیابی عملکرد در حوزه مناسب‌سازی تأکید کرده و از انجام بازرسی میدانی از ۲۴ هزار ساختمان دولتی خبر داده است. با این حال، برای سنجش میزان پیشرفت مناسب‌سازی، علاوه بر تعداد ساختمان‌های بررسی‌شده، اطلاع از نتایج بازرسی‌ها، میزان رفع موانع و وضعیت دسترسی واقعی کاربران نیز اهمیت دارد.
افزایش حق پرستاری خانواده‌محور و حمایت‌های توان‌بخشی
رئیس سازمان بهزیستی در بخش دیگری از اظهارات خود به حمایت از خانواده‌هایی اشاره کرده است که مسئولیت مراقبت از افراد دارای معلولیت را بر عهده دارند.
به گفته او، در سال گذشته حدود هفت هزار نفر از افراد دارای معلولیت از حق پرستاری خانواده‌محور برخوردار بوده‌اند و میزان این حق پرستاری از یک میلیون تومان به ۱۰ میلیون تومان افزایش یافته است. همچنین حسینی اعلام کرده که یک‌هزار و ۴۰۰ میلیارد تومان، معادل ۱.۴ همت، تجهیزات توان‌بخشی به افراد دارای معلولیت اختصاص یافته است.
این ارقام بر اساس اظهارات رئیس سازمان بهزیستی بیان شده‌اند. اطلاعات ارائه‌شده در نشست، جزئیات شرایط دریافت این حمایت‌ها، گروه‌های مشمول، زمان پرداخت یا نحوه توزیع تجهیزات را به‌طور کامل مشخص نمی‌کند؛ بنابراین، متقاضیان برای اطلاع از شرایط فردی خود باید اطلاعیه‌ها و ضوابط رسمی سازمان را بررسی کنند.
تسهیل خدمات بانکی برای نابینایان؛ مقررات جدید در انتظار بررسی
در بخش دیگری از این گزارش، سیدضیاء میرعمادی، مدیرکل صیانت از مشتریان بانک مرکزی، از تدوین مجموعه مقررات حداقل الزامات صیانت از مشتریان نظام بانکی خبر داده است. به گفته او، در این مجموعه مقررات، موضوع دسترس‌پذیری خدمات بانکی برای افراد دارای معلولیت، از جمله افراد نابینا، پیش‌بینی شده است.
بر اساس توضیحات او، این مقررات در زمان اعلام خبر در دستور کار هیئت عالی بانک مرکزی قرار داشته و تصویب نهایی آن هنوز اعلام نشده بود.
میرعمادی همچنین به بخشنامه سال ۱۳۹۸ بانک مرکزی درباره ارائه خدمات بانکی به افراد نابینا اشاره کرده است. طبق توضیحات او، این بخشنامه امکان دریافت خدمات جاری بانکی را بدون نیاز به معرفی امین و با پذیرش مسئولیت‌های مربوط از سوی مشتری فراهم کرده و بر ضرورت طراحی وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌های مناسب برای افراد نابینا تأکید داشته است.
به گفته این مقام بانک مرکزی، با وجود اقدامات برخی بانک‌ها، هنوز تا وضعیت مطلوب در زمینه دسترس‌پذیری خدمات بانکی فاصله وجود دارد. مناسب‌سازی شعب، تسهیل تردد در محیط‌های بانکی و سازگار کردن خدمات دیجیتال با نیازهای کاربران دارای معلولیت از محورهای مورد اشاره او بوده است.
چرا دسترس‌پذیری خدمات بانکی و اینترنت باید هم‌زمان تقویت شود؟
کاهش هزینه اینترنت زمانی بیشترین فایده را دارد که کاربران بتوانند از خدمات آنلاین به‌صورت مستقل و مؤثر استفاده کنند. اگر یک سامانه بانکی با صفحه‌خوان سازگار نباشد یا انجام عملیات آن به تعاملاتی وابسته باشد که برای فرد نابینا قابل استفاده نیست، ارزان‌تر شدن اینترنت به‌تنهایی مشکل را برطرف نمی‌کند.
به همین دلیل، بهبود دسترسی دیجیتال به مجموعه‌ای از اقدامات نیاز دارد: هزینه مناسب ارتباطات، کیفیت قابل قبول اینترنت، طراحی دسترس‌پذیر وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌ها و فراهم بودن پشتیبانی مناسب برای کاربران.
این موضوع برای آموزش، خدمات بانکی، ارتباط با نهادهای دولتی و استفاده از منابع اطلاعاتی نیز اهمیت دارد. همکاری میان نهادهای مسئول ارتباطات، آموزش، بانکداری و حمایت اجتماعی می‌تواند به رفع موانعی کمک کند که افراد دارای معلولیت در استفاده روزمره از خدمات با آن‌ها روبه‌رو هستند.
جمع‌بندی؛ آخرین وضعیت اینترنت نیم‌بها برای نابینایان
رئیس سازمان بهزیستی کشور خواستار تسریع در اجرای طرح اینترنت نیم‌بها برای افراد نابینا و ناشنوا شده و بهبود سرعت و پهنای باند اینترنت را نیز از مطالبات مطرح‌شده با وزارت ارتباطات دانسته است. با این حال، در اطلاعات اعلام‌شده جزئیات قطعی درباره زمان اجرا، نحوه ثبت‌نام و اپراتورهای مشمول ارائه نشده است.
در کنار این طرح، پرداخت شهریه ۶ هزار دانشجوی نابینا و کم‌بینا، تهیه دست‌کم ۱۵۰ مورد کتاب صوتی برای داوطلبان نابینا در کنکور، پیگیری خدمات روان‌شناختی تخصصی و توسعه دسترس‌پذیری خدمات بانکی از دیگر موضوعات مطرح‌شده بوده‌اند.
معیار اصلی موفقیت این اقدامات، اعلام برنامه‌ها به‌تنهایی نیست؛ بلکه اجرای قابل سنجش آن‌ها، اطلاع‌رسانی روشن درباره شرایط استفاده و مشارکت واقعی افراد دارای معلولیت در طراحی و ارزیابی خدمات است.
